O que nos ensina o canto dun merlo

Actualizado: 28 ago

En Le sens artistique des animaux (1965), o filósofo francés Étienne Souriau facíase unha pregunta aparentemente sinxela: poden os animais ter un sentido artístico?
Souriau observaba os cantos dos paxaros, as súas danzas e construcións, as formas de dispoñer obxectos ou exhibir cores. Moitos destes comportamentos teñen explicacións funcionais: atraer unha parella, delimitar un territorio, protexerse. Pero Souriau preguntábase se esas explicacións esgotaban todo o que estaba a acontecer. Poden os animais producir e apreciar formas, cores, sons ou ritmos? Pode existir neles unha relación estética co mundo?
Décadas despois, a filósofa Vinciane Despret recuperou estas preguntas para cuestionar a nosa tendencia a explicar o comportamento animal unicamente pola súa utilidade. Despret invítanos a deixar aberta a posibilidade de que os animais non humanos establezan tamén relacións sensibles con aquilo que fan: que atendan, escollan, prefiran, experimenten e respondan ás calidades do seu mundo.
A pregunta resulta tamén suxestiva para pensar a educación artística. Recoñecer a creación que pode haber no canto dun paxaro non implica encadralo nas categorías culturais de arte ou artista, senón recoñecer o valor do propio facer, do xogo e do gozo que pode haber nel. Con demasiada frecuencia, na escola esquecemos precisamente isto: asociamos ensinar arte con ensinar aos nenos e nenas a ser pequenos artistas e a producir obras de arte, trasladando á infancia as pretensións artísticas do mundo adulto. Desde a nosa maneira de entender a educación artística, a finalidade é outra: ampliar a capacidade da infancia para percibir e crear o mundo no que vive.
Debuxar, construír, modelar, combinar cores, escoitar sons ou xogar cos materiais son formas de aprender a prestar atención. A experiencia estética comeza precisamente aí: cando algo que antes pasaba inadvertido reclama a nosa mirada, cando descubrimos unha diferenza, unha relación, unha posibilidade e tiramos dela.
Quizais, daquela, a pregunta de Souriau non sexa tan descabellada. Antes de preguntarnos quen pode ser artista, poderiamos preguntarnos que acontece cando prestamos atención ás calidades sensibles do mundo e respondemos creativamente a elas.
Aprender a percibir esa diversidade permítenos imaxinar outras formas posibles de pensar e de vivir xuntos. Como cando descubrimos o esforzo e o desexo de beleza dun merlo no seu canto.
Lo que nos enseña el canto de un mirlo

En Le sens artistique des animaux (1965), el filósofo francés Étienne Souriau se hacía una pregunta aparentemente sencilla: ¿pueden los animales tener un sentido artístico?
Souriau observaba los cantos de los pájaros, sus danzas y construcciones, las formas de disponer objetos o exhibir colores. Muchos de estos comportamientos tienen explicaciones funcionales: atraer una pareja, delimitar un territorio, protegerse. Pero Souriau se preguntaba si esas explicaciones agotaban todo lo que estaba ocurriendo. ¿Pueden los animales producir y apreciar formas, colores, sonidos o ritmos? ¿Puede existir en ellos una relación estética con el mundo?
Décadas después, la filósofa Vinciane Despret recuperó estas preguntas para cuestionar nuestra tendencia a explicar el comportamiento animal únicamente por su utilidad. Despret nos invita a dejar abierta la posibilidad de que los animales no humanos establezcan también relaciones sensibles con aquello que hacen: que atiendan, elijan, prefieran, experimenten y respondan a las cualidades de su mundo.
La pregunta resulta también sugerente para pensar la educación artística. Reconocer la creación que puede haber en el canto de un pájaro no implica encuadrarlo en las categorías culturales de arte o artista, sino reconocer el valor del propio hacer, del juego y del disfrute que puede haber en él. Con demasiada frecuencia, en la escuela olvidamos precisamente esto: asociamos enseñar arte con enseñar a los niños y niñas a ser pequeños artistas y a producir obras de arte, trasladando a la infancia las pretensiones artísticas del mundo adulto. Desde nuestra manera de entender la educación artística, la finalidad es otra: ampliar la capacidad de la infancia para percibir y crear el mundo en el que vive.
Dibujar, construir, modelar, combinar colores, escuchar sonidos o jugar con los materiales son formas de aprender a prestar atención. La experiencia estética comienza precisamente ahí: cuando algo que antes pasaba inadvertido reclama nuestra mirada, cuando descubrimos una diferencia, una relación, una posibilidad y tiramos de ella.
Quizá, entonces, la pregunta de Souriau no sea tan descabellada. Antes de preguntarnos quién puede ser artista, podríamos preguntarnos qué ocurre cuando prestamos atención a las cualidades sensibles del mundo y respondemos creativamente a ellas.
Aprender a percibir esa diversidad nos permite imaginar otras formas posibles de pensar y de vivir juntos. Como cuando descubrimos el esfuerzo y el deseo de belleza de un mirlo en su canto.




Comentarios